විචාර

හැඳින්වීම: ආයතනයේ මතවාදී දිළිඳුකම

සෞන්දර්ය කලා විශ්වවිද්‍යාලයේ (UVPA) මූලික කලා ආයතනය වන හේවුඩ් කෞතුකාගාරය (Heywood Museum) වර්තමානයේ මුහුණ දී සිටින බරපතළ ම අර්බුදය, භෞතික ඉඩකඩ පිළිබඳ ගැටලුවක් හෝ ද්‍රව්‍යමය හිඟකමක් නොවේ. එය මූලික වශයෙන් ම සමකාලීන කෞතුකාගාර ප්‍රායෝගිකත්ව (Contemporary Museological Practices) පිළිබඳ පවතින මතවාදී සහ ඥානවිභාගාත්මක දිළිඳුකමකි.

කලාවේ විකාශනය උදෙසා ජීවමාන, ගතික අවකාශයක් ලෙස ක්‍රියා කරනවා වෙනුවට, මෙම කෞතුකාගාරය කාලය තුළ ශීත කළ, නිශ්චල, සංවෘත පද්ධතියක් හෙවත් අකර්මන්‍ය වූ ස්මාරකයක් බවට පත් කර ඇත. පූර්ව-නිශ්චිත, අත්තනෝමතික කලාකරුවන් සහ කලා කෘති පිරිසක් වෙනස් නොවන කාලරාමුවක් තුළ සිර කිරීම මගින්, පරිපාලනය විසින් කලා ඉතිහාසය සලකා ඇත්තේ ගතික සංස්කෘතික අඛණ්ඩතාවක් ලෙස නොව, අවසන් වූ ඓතිහාසික නිමාවක් ලෙසය.

බිත්ති හතරෙන් ඔබ්බට: ඉඩකඩ සීමිත වීමේ මිථ්‍යාව

 "සීමිත ඉඩකඩ" යන මවාගත් නිදහසට කරුණු මත පදනම්ව, ඓතිහාසික වශයෙන් අතිශය වැදගත්, අමිල කලා කෘති ප්‍රතික්ෂේප කිරීම නූතන කෞතුකාගාර භාරකාරීත්ව විද්‍යාවට (Curatorial Science) කරන සෘජු අපහාසයකි. සෞන්දර්ය කලා විශ්වවිද්‍යාලයේ සාරවත්, බහුස්තරමය ඉතිහාසය සතු කලාත්මක නිෂ්පාදනයේ වටිනාකම මැනිය නොහැකිය; එහි ඓතිහාසික අගය දෘඪ භෞතික සැලැස්මකට කොටු කර සීමා කළ නොහැකි ය. භෞතික ඉඩකඩ පිළිබඳ ගැටලුව ලොව පුරා ප්‍රමුඛ පෙළේ කලා ආයතන මුහුණ දෙන ගෝලීය අභියෝගයක් වුව ද, ශිෂ්ට සම්පන්න ලෝකය එය විසඳන්නේ ඓතිහාසික උරුම ඉවත දැමීමෙන් නොව, දියුණු භාරකාරීත්ව උපාය මාර්ග සහ නව්‍ය ලේඛනාගාර විද්‍යාව (Archival Science) මගිනි. ප්‍රගතිශීලී කෞතුකාගාරයක ඉඩකඩ යනු හුදෙක් භෞතික සීමාවක් නොව, සංකල්පීය අවකාශයකි.

පිළියම: ගතික චලන ආකෘතිය (Dynamic Rotational Model)

ස්වයං-පනවාගත් මෙම ඉඩකඩ සීමා ජය ගැනීම සඳහා, ගෝලීය වශයෙන් ප්‍රගතිශීලී කෞතුකාගාර ගතික චලන ප්‍රදර්ශන ආකෘතියක් (කාර්තුමය, අර්ධ වාර්ෂික හෝ වාර්ෂික චක්‍ර පදනම් කරගත්) ක්‍රියාත්මක කරයි. මෙම ක්‍රමවේදය මූලික ප්‍රතිපත්ති කිහිපයක් මත ක්‍රියාත්මක වේ:

v පද්ධතිමය සචලතාව (Systemic Mobility): අඛණ්ඩව වෙනස් වන, සංකල්පීය වශයෙන් සාරවත් තේමා මත පදනම්ව, කලා කෘති පොදු ප්‍රදර්ශනාගාර සහ නවීනතම ලේඛනාගාර (Archives) අතර ගතිකව හුවමාරු වේ.

v නරඹන්නාගේ අපෝහකය (The Dialectic of the Viewer): ප්‍රේක්ෂකයා කලා කෘතිය නිහඬ, ඒකාන්ත මෙනෙහි කිරීමකින් අත්විඳින අතරතුර, කලා කෘතිය ම ආයතනික යාන්ත්‍රණය තුළ සචල අංගයක් ලෙස ක්‍රියා කරමින් සංස්කෘතික පරිසර පද්ධතිය සජීවීව තබයි.

v භාරකාරීත්ව පරිච්ඡේද (Curatorial Chapters): හේවුඩ් කෞතුකාගාරය සඳහා මෙම දැක්ම, ඉහළ සූදානමකින් යුත් තේමාත්මක ප්‍රදර්ශන පරිච්ඡේද හරහා යථාර්ථයක් කළ හැකිය:

v “70 දශකයේ ප්‍රතිරූප: සෞන්දර්ය කලා පුරෝගාමීන්”

v “80 දශකයේ වියුක්ත ප්‍රකාශන (Abstract Expressions)”

v “එච්. ඒ. කරුණාරත්න බලපෑම: පෙළපත සහ උරුමය”

v “හේවුඩ් යථාර්ථවාදයේ (Heywood Realism) විකාශනය”

භාරකාරීත්ව පරස්පර විරෝධය: හිඟකම පිළිබඳ මනෝවිද්‍යාව

සීමා යනු, දැක්මක් සහ බුද්ධිමය සාරවත්භාවයකින් යුතුව කළමනාකරණය කළ විට, වෙස්වළාගත් ආශීර්වාදයකි. චලන ආකෘතියක් මගින් පොදු ජනතාව තුළ බලාපොරොත්තුව, සංවාදය සහ කුතුහලය ජනිත කරයි. ප්‍රදර්ශනය ගතික (Kinetic) වන බැවින්, අද දකින දේ හෙට ලේඛනාගාරයට යා හැකි බව දන්නා ප්‍රේක්ෂකයා තුළ එය නැරඹීමේ නොතිත් ආශාවක් ඇති වේ. මහජන සහභාගීත්වය කාබනිකව ආකර්ෂණය කරගන්නේ මේ ගම්‍යතාව මගිනි.

ඊට ප්‍රතිපක්ෂව, ජාතික කලාගාරයේ ස්ථිර එකතුව දෙස බැලීම පමණක් ප්‍රමාණවත් ය. දශක ගණනාවක් තිස්සේ එකම කලා කෘති එකම ස්ථානවල එල්ලී තිබීමේ ප්‍රතිඵලය වූයේ සමස්ත ආයතනික අකර්මන්‍යතාවයි. අනිවාර්ය පාසල් චාරිකා හැරුණු විට, සැබෑ මහජන සංවාදයක් ගොඩනැගීමට එය අසමත් විය. සංස්කෘතික වස්තු ස්ථිරව ම පවතින විට, මානව මනෝවිද්‍යාව නිතැතින්ම කල්දැමීමට (Procrastination) හුරු වේ; "එය සැමදා එහි පවතින බැවින්" අපි අප ගේ සංචාරය ප්‍රමාද කරමු.

මෙම ආයතනික අකර්මන්‍යතාව, ආදරය, පුදුමය හෝ ගුණාත්මක වර්ධනයක් නොමැති ඒකාකාරී, නීරස විවාහ ජීවිතයකට සමාන ය. මිනිස් සබඳතාවකට පැවැත්ම සඳහා සංචාරය, නැවුම් අත්දැකීම් සහ අනපේක්ෂිත සැමරුම් අවශ්‍ය වන්නා සේම, කලා ආයතනයකට ද සංස්කෘතික වශයෙන් අදාළව පැවතීමට අඛණ්ඩ භාරකාරීත්ව පුනර්ජීවනයක් අවශ්‍ය වේ.

සැබෑ කෞතුකාගාර යාන්ත්‍රණය නිර්වචනය කිරීම

සැබෑ කෞතුකාගාරයක් යනු සිතුවම් මත දූවිලි වැදෙන තෙක් බලා සිටීමට ආරක්ෂක නිලධාරියකු යෙදවූ උත්කර්ෂයට නැංවූ ගබඩාවක් නොවේ. නීත්‍යානුකූල කෞතුකාගාර රාමුවක් යනු පහත සඳහන් අංගවලින් සමන්විත සක්‍රීය, බහුවිධ ක්‍රියාවලියකි:

v සුරැකීම: ආරක්ෂිත, දේශගුණික පාලනයක් සහිත ලේඛනාගාරගත කිරීම සහ ද්‍රව්‍යමය සංරක්ෂණය.

v භාරකාරීත්වය (Curation): උපායමාර්ගික, සංකල්පීය වශයෙන් මෙහෙයවන ගතික චලන ප්‍රදර්ශන.

v සංවාදය: පොදු සංවාද සහ විචාර බුද්ධිය අවදි කිරීම සඳහා විධිමත් මාධ්‍ය ප්‍රවර්ධනය, මහජන සබඳතා සහ විවේචනාත්මක ප්‍රකාශන.

v පාලනය: සංස්කෘතික දේපළ අඛණ්ඩව අධීක්ෂණය කිරීම, සංරක්ෂණය සහ විස්තීර්ණ රක්ෂණය.

v විකාශනය: පෙරළිකාර, සමකාලීන කලාත්මක ජයග්‍රහණ වැලඳ ගන්නා නිරන්තර වැඩසටහන් යාවත්කාලීන කිරීම්.

වගවීම, විනිවිදභාවය සහ පරීක්ෂණයක් සඳහා වන සිහිකැඳවීම

වත්මන් පරිපාලනය යටතේ හේවුඩ් කෞතුකාගාරය තුළ අප දකින්නේ කඩිනම් වෘත්තීය උසස්වීම් ලබා ගැනීමට හෝ යටිගත මූල්‍ය හා පරිපාලන අක්‍රමිකතා වසා ගැනීමට පීඨාධිපතිවරයා විසින් සැලසුම් කරන ලදැයි පෙනෙන, කඩිමුඩියේ සිදුකළ, විකෘති සහ අඩපණ වූ ව්‍යාපෘතියකි. මෙම තදබල, තාවකාලික ක්‍රියාත්මක කිරීම් පිළිබඳව විනිවිදභාවයකින් යුත්, ඉහළ මට්ටමේ ස්වාධීන පරීක්ෂණයක් වහාම අවශ්‍ය වේ.

එමෙන්ම, 1990 දශකයේ උපන් සඳතාරක අබේසිංහ බදු සුවිශේෂී දක්ෂතා ඇති දීප්තිමත් තරුණ හඬවල් ඇතුළත් කිරීම බෙහෙවින් ප්‍රශංසනීය වුව ද, තෝරා ගැනීමේ නිර්ණායක සම්පූර්ණයෙන්ම පාරාන්ධ (නොපෙනෙන) සහ අත්තනෝමතික ය. ඇතැම් තරුණ කලාකරුවන් ඉතා පහසුවෙන් ඇතුළත් කර ගන්නා විට, ප්‍රමිත් ගීකියනගේ බඳු ඉහළ කලාත්මක ඝනත්වයක් සහ ඔප්පු කර ඇති, ඓතිහාසික වැදගත්කමක් ඇති ප්‍රවීණ කලාකරුවන් ක්‍රමානුකූලව සහ හිතාමතාම බැහැර කරන්නේ ඇයි?

උපසංහාරය: ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී අවකාශය නැවත අත්පත් කර ගැනීම

විනිවිදභාවයකින් යුත්, සම වයස් සමාලෝචනයට ලක් වූ (Peer-reviewed) සහ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී නිර්ණායක නොමැතිව, මෙම ව්‍යාපෘතිය නීත්‍යානුකූල පොදු කෞතුකාගාරයක් ලෙස පැවතීම නතර වේ. ඒ වෙනුවට, එය රාජ්‍ය දේපළ, ශාස්ත්‍රීය අධිකාරිය සහ ජාතික කලා ඉතිහාසය පුද්ගලික මනඃකල්පිත සහ නෑදෑ හිතවත්කම් (Nepotism) වෙනුවෙන් අවි කර ගන්නා පුද්ගලික ක්‍රීඩා පිටියක් බවට පිරිහෙයි.

කලාත්මක සහ ශාස්ත්‍රීය ප්‍රජාව මෙම අකර්මන්‍ය ආදර්ශය බිඳ දැමීමට සාමූහිකව නැගී සිටිය යුතු කාලය එළඹ ඇත. අපගේ කලාත්මක උරුමයේ සැබෑ, ජීවමාන ගාම්භීරත්වය නිරූපණය කරන වගකීම් සහගත, විනිවිදභාවයෙන් යුත් සහ ප්‍රසන්න කෞතුකාගාර යාන්ත්‍රණයක් අපි සාමූහිකව ඉල්ලා සිටිමු.

ප්‍රවීණ දෘශ්‍ය කලාකරු සුජිත් රත්නායක ගේ Sujith Rathnayake ෆේස්බුක් සටහන පදනම් කරගෙන කළ රචනාවකි.

සටහන - Crishaantha Subhaash