විශේෂාංග

ශ්‍රී ලංකාව වර්තමානයේ පසුවන්නේ සිය ආර්ථික ඉතිහාසයේ වඩාත්ම තීරණාත්මක මෙන්ම සංකීර්ණ සන්ධිස්ථානයක ය. පසුගිය වසර කිහිපය තුළ අප අත්විඳි දැවැන්ත ආර්ථික පසුබෑම සහ බංකොලොත්භාවය හුදෙක් බාහිර සාධක මත පමණක් නොව, දශක ගණනාවක් තිස්සේ මෙරට රාජ්‍ය යාන්ත්‍රණය වෙලාගෙන තිබූ පද්ධතිමය දුර්වලතාවන්ගේ ද අමිහිරි ප්‍රතිඵලයකි.

මෙවැනි වටපිටාවක රාජ්‍ය මූල්‍ය කළමනාකරණය යනු හුදෙක් තාක්ෂණික හෝ පරිපාලනමය ක්‍රියාවලියක් පමණක් නොව, එය රටේ ස්වෛරීභාවය සහ ස්ථාවරත්වය තීරණය කරන ප්‍රධානතම සාධකය බවට පත්ව ඇත. රාජ්‍ය අංශයේ පවතින නාස්තිය, වංචාව සහ දූෂණය පාලනය කිරීම මින් ඉදිරියට "තේරීමක්" (Option) නොව, රටේ ආර්ථික උපායමාර්ගයේ අනිවාර්ය ජාතික අවශ්‍යතාවයකි. රජයේ වියදම් පාරදෘශ්‍යභාවයකින් යුතුව කළමනාකරණය කිරීම සහ මහජන මුදල් අවභාවිතය වැළැක්වීම හරහා පමණක් අහිමි වූ ජාත්‍යන්තර විශ්වාසය යළි ගොඩනගා ගත හැකිය. මෙම ජාතික අවශ්‍යතාවය සාක්ෂාත් කර ගැනීම සඳහා වත්මන් රජය විසින් හඳුන්වා දී ඇති වඩාත්ම බලගතු සහ උපායමාර්ගික මෙවලම වන 'අභ්‍යන්තර විගණන' පද්ධතිය විධිමත් ලෙස ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීම පිළිබඳව අපගේ අවධානය මෙතැන් සිට යොමු කෙරේ.

අභ්‍යන්තර විගණනය යනු කුමක්ද? "පූර්ව අනතුරු ඇඟවීමේ වෛද්‍යවරයා"

මූල්‍ය හා පාලන ක්ෂේත්‍රයේ ප්‍රවීණයන් අභ්‍යන්තර විගණනය හඳුන්වනු ලබන්නේ ආයතනයක් තමන්ගේම සෞඛ්‍යය නිරන්තරයෙන් පරීක්ෂා කරගනු ලබන 'ස්වයං සෝදිසියක්' (Self-monitoring mechanism) ලෙසයි. මෙහි ස්වභාවය වඩාත් ප්‍රායෝගිකව වටහා ගැනීම සඳහා මුදල් අමාත්‍යාංශයේ මූලාශ්‍රයන්හි දක්වා ඇති "පූර්ව අනතුරු ඇඟවීමේ වෛද්‍යවරයාගේ" (Diagnostic Doctor) උපමාව ඉතා වැදගත් වේ. යම් පුද්ගලයෙකු දරුණු ලෙස රෝගාතුර වූ පසු ශල්‍යකර්ම කිරීම හෝ දැඩි සත්කාර ලබාදීම "බාහිර විගණනයට" (External Audit) සමාන කළ හැකි නම්, අභ්‍යන්තර විගණනය යනු රෝග ලක්ෂණ මතු වීමටත් පෙර ශරීරයේ අසමතුලිතතාවන් හඳුනාගෙන ඒවා වළක්වා ගැනීමට උපදෙස් දෙන වෛද්‍යවරයා බඳුය.

අභ්‍යන්තර විගණනය යනු වංචාවක් හෝ නාස්තියක් සිදුවූ පසු ඒ පිළිබඳව වාර්තා කර අයෙකු සිරගත කිරීමට දරන උත්සාහයකට වඩා, එම වංචාව සිදුවීමට ඇති ඉඩකඩ මුලින්ම අහුරා දැමීමේ ක්‍රියාවලියකි. බාහිර විගණනය බොහෝ විට සිදුකරනු ලබන්නේ මුදල් වසරක් අවසානයේදී සිදුවූ දේ පරීක්ෂා කිරීමටය. නමුත් අභ්‍යන්තර විගණනය යනු එදිනෙදා රාජකාරි සහ ගනුදෙනු සිදුවන අතරතුරම (On Going) ක්‍රියාත්මක වන සජීවී,(Live) පූර්ව ක්‍රියාකාරී (Proactive) පද්ධතියකි. ආයතනයක් තමන් ගන්නා තීරණ, සිදුකරන වියදම් සහ ඇතිවිය හැකි මූල්‍ය අවදානම් පිළිබඳව නිරන්තර සෝදිසියකින් පසුවීම මෙහි මූලික හරයයි. එතරම් වැදගත්කමක් ඇති මෙම මෙවලම මෙරට රාජ්‍ය යාන්ත්‍රණය තුළ මෑතක් වන තුරුම නිසි පරිදි ක්‍රියාත්මක නොවීමේ බරපතළ ප්‍රතිවිපාක ඊළඟට විමසා බලමු.

ඓතිහාසික පසුගාමීත්වය සහ ආර්ථික බංකොලොත්භාවයට එහි බලපෑම

ශ්‍රී ලංකාවේ රාජ්‍ය අංශය තුළ අභ්‍යන්තර විගණනය සම්බන්ධයෙන් පවතින්නේ ඉතා අඳුරු ඓතිහාසික පසුබිමකි. දශක ගණනාවක් තිස්සේ බොහෝ රාජ්‍ය ආයතනවල අභ්‍යන්තර විගණන අංශ පැවතියේ හුදෙක් රාජ්‍ය රෙගුලාසි සපුරාලීම සඳහා පවත්වාගෙන යන "නමට පමණක්" (Tokenism) සීමා වූ ඒකක ලෙසය. මෙම ඒකක සඳහා අවශ්‍ය ප්‍රමාණවත් සහ සුදුසුකම් ලත් නිලධාරීන් අනුයුක්ත නොකිරීම, නවීන විගණන තාක්ෂණය හෝ ජාත්‍යන්තර ප්‍රමිතීන් පිළිබඳව දැනුමක් නොතිබීම සහ වඩාත්ම වැදගත් සාධකය වන විගණකවරුන්ට ස්වාධීනව කටයුතු කිරීමට ඇති අවස්ථාව දේශපාලන හා පරිපාලනමය මැදිහත්වීම් හරහා අහුරා තිබීම මෙහි ප්‍රධාන දුර්වලතා විය.

මෙම පද්ධතිමය පසුගාමීත්වය රට ආර්ථික වශයෙන් බංකොලොත්භාවය කරා ගමන් කිරීමට සෘජුවම බලපෑ එක් ප්‍රධාන හේතුවක් බව දැන් විවේචනාත්මකව විග්‍රහ කළ හැකිය. "රජයේ මුදල් කෝටි ගණනින් හොරකම් කෙරුණා, මහජන දේපළ මහා පරිමාණයෙන් නාස්ති වුණා, නමුත් ඒ කිසිවක් කලින් හඳුනාගැනීමට පද්ධතියට නොහැකි වුණා" යනුවෙන් සමාජය තුළ පවතින සාධාරණ මැසිවිල්ලට හේතුව මෙම අභ්‍යන්තර පාලන පද්ධතියේ (Internal Control System) බිඳ වැටීමයි. අභ්‍යන්තර විගණනය ශක්තිමත්ව පැවතියේ නම්, දූෂිත මූල්‍ය ගනුදෙනු සහ අදූරදර්ශී ආයෝජන තීරණ ඒවා ක්‍රියාත්මක වීමටත් පෙර නතර කිරීමට අවස්ථාව තිබිණි. "කවුරුත් කලින් දැක්කේ නැත" යන පොදු චෝදනාවට ඇති එකම වෘත්තීයමය විසඳුම වන්නේ අභ්‍යන්තර විගණනය පාලන යාන්ත්‍රණයේ මුරදේවතාවා බවට පත් කිරීමයි. මෙම පද්ධතිමය දුර්වලතා නිවැරදිව හඳුනාගත් වත්මන් රජය, අභ්‍යන්තර විගණනය ශක්තිමත් කිරීම සඳහා ජාතික මට්ටමේ දැවැන්ත වැඩපිළිවෙළක් දැන් දියත් කර ඇත.

රාජ්‍ය ප්‍රතිපත්තිය සහ දේශපාලන නායකත්වය: ජනාධිපති උපදෙස් සහ ජාතික වැඩපිළිවෙළ

වර්තමානයේ ක්‍රියාත්මක වන මෙම පුළුල් මූල්‍ය ප්‍රතිසංස්කරණ ක්‍රියාවලිය හුදු නිලධාරිවාදී තීරණයක් නොව, එය ඉහළම දේශපාලන නායකත්වයේ මඟපෙන්වීම යටතේ සිදු වන්නකි. ජනාධිපති අනුර කුමාර දිසානායක මහතාගේ සෘජු මැදිහත්වීම සහ උපදෙස් මත මුදල් අමාත්‍යාංශය හරහා මෙම ජාතික වැඩපිළිවෙළ මේ වන විට සක්‍රීයව ක්‍රියාත්මක වේ. මෙහි වඩාත්ම සුවිශේෂී ලක්ෂණය වන්නේ මෙය වචනවලට පමණක් සීමා නොවී, 2025 අයවැය ලේඛනය තුළින් මේ සඳහා උපරිම ප්‍රමුඛතාවයක් ලබාදීමට රජය තීරණය කර තිබීමයි.

රජයේ මෙම උපායමාර්ගික ප්‍රවේශය හරහා බලාපොරොත්තු වන්නේ රාජ්‍ය ආයතනවල මූල්‍ය විනය තහවුරු කිරීම සහ නිලධාරීන්ගේ වෘත්තීයභාවය ඉහළ නැංවීමයි. රාජ්‍ය සම්පත් යනු ජනතාවගේ දේපළක් බවත්, ඒවා පාලනය කරන නිලධාරීන් එම සම්පත් සම්බන්ධයෙන් දැඩි වගකීමකින් බැඳී සිටිය යුතු බවත් රජයේ ප්‍රතිපත්තියයි. මෙම දේශපාලනමය කැපවීම හුදෙක් දේශීය අවශ්‍යතාවයක් පමණක් නොව, ශ්‍රී ලංකාව වැනි රටක මූල්‍ය පාරදෘශ්‍යභාවය පිළිබඳව ජාත්‍යන්තර ප්‍රජාව තුළ විශ්වාසය තහවුරු කිරීමට කරන ලද ප්‍රබල ආයෝජනයකි. මෙරට රාජ්‍ය නායකත්වයේ මෙම උනන්දුවට සමගාමීව ජාත්‍යන්තර මූල්‍ය හා තාක්ෂණික ආයතනයන්හි සහාය ද මේ සඳහා නොමඳව ලැබී තිබීම විශේෂත්වයකි.

ජාත්‍යන්තර සහයෝගීතාවය: ලෝක බැංකුව සහ IIA ආයතනයේ භූමිකාව

ශ්‍රී ලංකාවේ රාජ්‍ය මූල්‍ය කළමනාකරණය ලෝක මට්ටමට ඔසවා තැබීමේ මෙම ඓතිහාසික ප්‍රයත්නයට ලෝක බැංකුව (World Bank) සහ ජාත්‍යන්තර අභ්‍යන්තර විගණකවරුන්ගේ ආයතනය (Institute of Internal Auditors - IIA) සිය පූර්ණ දායකත්වය ලබා දෙයි. මෙම ගෝලීය ආයතනවල මැදිහත්වීම හුදෙක් මූල්‍යමය ආධාර සැපයීමකට පමණක් සීමා නොවන අතර, ලෝකයේ දියුණු රටවල් අනුගමනය කරන නවීන විගණන තාක්ෂණයන් සහ ක්‍රමවේදයන් මෙරටට හඳුන්වා දීම ඔවුන්ගේ ප්‍රධාන භූමිකාවයි.

පසුගියදා මුදල් අමාත්‍යාංශයේදී පවත්වන ලද සුවිශේෂී වැඩමුළුව මෙහි තීරණාත්මක පියවරක් විය. එහිදී ජාත්‍යන්තර විශේෂඥයන් පෙන්වා දුන්නේ දේශීය මූල්‍ය විනය කෙරෙහි ගෝලීය ප්‍රමිතීන් (Global Standards) බලපාන ආකාරයයි. ජාත්‍යන්තර සහයෝගීතාවය හරහා මෙරට විගණකවරුන්ට ගෝලීය වශයෙන් පිළිගත් වෘත්තීය දැනුම ලැබෙන අතර, එමගින් මෙරට රාජ්‍ය මූල්‍ය වාර්තාකරණය පිළිබඳ ජාත්‍යන්තර විශ්වසනීයත්වය ඉහළ යනු ඇත. ජාත්‍යන්තර සහාය ඇතිව මෙරටට හඳුන්වා දෙන මෙම නව පද්ධතිය ගොඩනැගෙන්නේ ලෝකයේ පිළිගත් ඉහළම ප්‍රමිතීන් පදනම් කරගනිමිනි.

ගෝලීය ප්‍රමිතීන් සහ නීතිමය රාමුව: IPPF, 2025 Standards සහ SOX නීතිය

මෙම ප්‍රතිසංස්කරණ ක්‍රියාවලිය ශක්තිමත් කෙරෙන්නේ ලෝකයේ දියුණුම මූල්‍ය පාලන රෙගුලාසි කිහිපයක් දේශීය සන්දර්භයට අනුගත කිරීමෙනි. එහිදී ප්‍රධාන වශයෙන් කරුණු තුනක් කෙරෙහි අවධානය යොමු කර ඇත. පළමුවැන්න, රටවල් 190කට වඩා වැඩි ප්‍රමාණයක පිළිගන්නා ජාත්‍යන්තර වෘත්තීය ප්‍රායෝගික රාමුව (International Professional Practices Framework - IPPF) සහ 2025 වසරේ සිට ලොව පුරා ක්‍රියාත්මක වීමට නියමිත නව ගෝලීය අභ්‍යන්තර විගණන ප්‍රමිතීන් (Global Internal Audit Standards) ශ්‍රී ලංකාවට හඳුන්වා දීමයි. මෙමගින් විගණකවරයාගේ ස්වාධීනත්වය, අපක්ෂපාතීත්වය සහ වෘත්තීය නිපුණතාවය සඳහා වන ගෝලීය මිනුම්දඬු මෙරටට ද අදාළ වේ.

දෙවැන්න, ඇමරිකාවේ සුප්‍රකට සර්බේන්ස්-ඔක්ස්ලි (Sarbanes-Oxley - SOX) පනතේ මූලධර්ම මෙරටට හඳුන්වා දීමයි. මහා පරිමාණ සමාගම් වංචාවන්ගෙන් පසු හඳුන්වා දුන් මෙම නීතිය මගින් ආයතනයක අභ්‍යන්තර පාලනය පිළිබඳව එහි ප්‍රධාන විධායක නිලධාරියා (CEO) සෘජුව වගකිව යුතු අතර, ඔහු ඒ පිළිබඳ සහතිකයක් ද ලබා දිය යුතුය. මෙම ක්‍රමය රාජ්‍ය අංශයට හඳුන්වා දීමෙන්, ආයතන ප්‍රධානීන්ට තමන්ගේ ආයතනය තුළ සිදුවන වංචා හෝ නාස්ති පිළිබඳව නොදන්නා බව පවසා වගකීමෙන් මිදීමට ඇති ඉඩකඩ අහුරා දමනු ඇත.

තෙවනුව, අභ්‍යන්තර පාලනය මැන බැලීම සඳහා ලෝක සම්මත COSO රාමුව (එහි ප්‍රධාන කොටස් 5 වන පාලන පරිසරය, අවදානම් තක්සේරුව, පාලන ක්‍රියාකාරකම්, තොරතුරු හා සන්නිවේදනය සහ අධීක්ෂණය) සහ රාජ්‍ය අංශයේ විගණන සඳහා වන INTOSAI ප්‍රමිතීන් මෙම ප්‍රතිසංස්කරණවලට බද්ධ කර ඇත. මෙම දැඩි ප්‍රමිතීන් අනුගමනය කිරීමෙන් විගණකවරයා යනු හුදු ලිපිකරුවෙකු නොව, ආයතනයේ ගුණාත්මකභාවය සහ මූල්‍ය සුරක්ෂිතභාවය තහවුරු කරන උපායමාර්ගික සහකරුවෙකු බවට පත්වනු ඇත. මෙම ගෝලීය ප්‍රමිතීන් දේශීය නීතිමය පද්ධතියට අනුගත කිරීම සඳහා දැනටමත් පියවර ගෙන තිබේ.

කළමනාකරණ විගණන දෙපාර්තමේන්තුවේ මෙහෙයුම් මැදිහත්වීම සහ නව රෙගුලාසි

මෙම ප්‍රතිසංස්කරණ වැඩපිළිවෙළේ සාර්ථකව ක්‍රියාත්මක කිරීමට ජනාධිපතිවරයා විෂයභාර ඇමතිවරයා ලෙස ද , රාජ්‍ය අමාත්‍යවරුන්   දෙදෙනා මෙන්ම මහා භාණ්ඩගාර ලේකම්  ආචාර්ය හර්ෂණ  සුරියප්පෙරුම මහතා ලබා දෙන  මගපෙන්වීම් හා උපදෙස් මහගුය.  මෙහි මෙහෙයුම් කේන්ද්‍රස්ථානය වන්නේ මුදල් අමාත්‍යාංශයේ අප  කළමනාකරණ විගණන දෙපාර්තමේන්තුවයි.

නව රාජ්‍ය මූල්‍ය කළමනාකරණ පනත යටතේ අභ්‍යන්තර විගණනය ශක්තිමත් කිරීම සඳහා වන නව රෙගුලාසි මේ වන විටත් කෙටුම්පත් කර නීති කෙටුම්පත් දෙපාර්තමේන්තුවට යොමු කර ඇත. මෙම නව රෙගුලාසි මගින් රාජ්‍ය සේවයේ ව්‍යුහාත්මක වෙනස්කම් රැසක් අපේක්ෂා කෙරේ.

v සෑම රාජ්‍ය ආයතනයකටම ප්‍රධාන අභ්‍යන්තර විගණකවරයෙකු පත් කිරීම අනිවාර්ය කිරීම ඉන් ප්‍රධාන වේ.

v මෙතෙක් පැවති ලිහිල් ප්‍රතිපත්තිය වෙනුවට, සෑම රජයේ ආයතනයකටම වෘත්තීයමය මට්ටමේ අභ්‍යන්තර විගණකවරයෙකු සිටීම නීතියෙන්ම අනිවාර්ය කෙරේ.

v සෘජු වාර්තාකරණ බලය අභ්‍යන්තර විගණකවරයාට හිමි කරන අතර,  තමන්ගේ වාර්තා කිසිදු බාධාවකින් තොරව සෘජුවම අමාත්‍යාංශ ලේකම්වරයා වෙත සහ පාර්ලිමේන්තුවට යොමු කිරීමේ බලය හිමිවේ.

v මෙමගින් ආයතන ප්‍රධානීන්ගේ හෝ වෙනත් බලපෑම් කරන්නන්ගේ බලපෑමට යටත් නොවී සත්‍ය තොරතුරු අනාවරණය කිරීමට විගණකවරයාට අවස්ථාව ලැබේ.

ජාත්‍යන්තර මට්ටමේ නූතන පුහුණුව

විගණන නිලධාරීන් සඳහා කෘතිම බුද්ධිය (AI) සහ දත්ත විශ්ලේෂණය (Data Analytics) වැනි නවීන තාක්ෂණික මෙවලම් භාවිත කරමින් විගණනය සිදුකිරීම සඳහා වන ජාත්‍යන්තර මට්ටමේ පුහුණුව ලබාදීම දැනටමත් ආරම්භ කර ඇත. මෙම සියලු ව්‍යුහාත්මක වෙනස්කම්වල අවසාන ප්‍රතිඵලය භුක්ති විඳින්නේ මෙරට සාමාන්‍ය ජනතාවයි.

මහජන ප්‍රතිලාභ සෑම බදු සතයකටම උපරිම වටිනාකමක්

ශක්තිමත් අභ්‍යන්තර විගණන පද්ධතියක් ස්ථාපිත කිරීමේ අවසාන ප්‍රතිලාභියා වන්නේ මෙරට සාමාන්‍ය බදු ගෙවන්නාය. "රාජ්‍ය ආයතනයක රුපියලක් නාස්ති වීම යනු ජනතාවගේ බදු මුදල් විනාශ වීමකි" යන ආර්ථික මූලධර්මය මෙම ප්‍රතිසංස්කරණවල පදනමයි. හොරකම සහ නාස්තිය අවම වන විට, රජයට ඉතිරි වන අතිවිශාල මූල්‍ය ප්‍රතිපාදන මහජනතාවගේ සෞඛ්‍ය, අධ්‍යාපන සහ ප්‍රවාහන සේවා වැඩිදියුණු කිරීමට යෙදවිය හැකිය.

කාර්යක්ෂම අභ්‍යන්තර විගණනයක් පවතින විට, රාජ්‍ය සේවයේ ප්‍රමිතිය ඉහළ යන අතර මහජනතාවට ලැබෙන සේවාවන්හි ගුණාත්මකභාවය ද වැඩි දියුණු වේ. වංචා සහ දූෂණවලින් තොර රාජ්‍ය සේවාවක් යනු සාමාන්‍ය ජනතාවට තමන් ගෙවන බදු මුදල් පිළිබඳව විශ්වාසයක් තැබිය හැකි පරිසරයකි. මෙය හුදෙක් මුදල් ඉතිරි කිරීමක් පමණක් නොව, රාජ්‍ය ආයතන කෙරෙහි මහජන ගෞරවය යළි ස්ථාපිත කිරීමකි. මෙම පුළුල් ප්‍රතිසංස්කරණ ක්‍රියාවලිය ශ්‍රී ලංකාව කලාපීය මට්ටමින් ඔසවා තැබීමට හේතු වන ආකාරය අපගේ අවසාන නිගමනයයි.

ආසියාවේ ආදර්ශවත් රාජ්‍ය මූල්‍ය කළමනාකරණයක් කරා…

රාජ්‍ය අංශයේ අභ්‍යන්තර විගණන පද්ධතිය ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීම යනු හුදෙක් පරිපාලනමය වෙනසක් නොව, එය ශ්‍රී ලංකාව මූල්‍ය විනය සහිත සමෘද්ධිමත් මාවතකට යොමු කරන ජාතික මෙහෙවරකි. ජනාධිපතිවරයාගේ නායකත්වය, ජාත්‍යන්තර මූල්‍ය ආයතනවල සහයෝගීතාවය සහ කළමනාකරණ විගණන දෙපාර්තමේන්තුවේ කැපවීම එක්ව දියත් වන මෙම ගමන, මෙරට රාජ්‍ය සේවයේ නව යුගයක ආරම්භය සනිටුහන් කරනු ඇත. ඉදිරි වසර කිහිපය තුළ ශ්‍රී ලංකාවේ රාජ්‍ය මූල්‍ය කළමනාකරණය ආසියාවේ සෙසු රටවලට ද ආදර්ශයක් වන අයුරින් ඉහළම මට්ටමට ඔසවා තැබීම රජයේ අවසාන ඉලක්කයයි. එම ඉලක්කය සාර්ථක කර ගැනීම තුළින් සෑම බදු සතයකටම උපරිම වටිනාකමක් ලැබෙන, නාස්තියෙන් සහ දූෂණයෙන් තොර වූත්, පාරදෘශ්‍යභාවයෙන් පිරිපුන් වූත් අනාගත ශ්‍රී ලංකාවක් ගොඩනැගීමේ ජාතික සිහිනය යථාර්ථයක් වනු නොඅනුමානය.

ජේ. මුණසිංහ