ලෝකය මුහුණ දුන් විශාලතම බලශක්ති අර්බුදයක් ලෙස “1973 Oil Crisis” වර්තාගත වී තිබේ.
එම අවස්ථාවේ Egypt සහ Syria රටවල් Israelට එරෙහිව යුද්ධ යක් ආරම්භ කර තිබුණි. එහිදී මැද පෙරදිග තෙල් නිෂ්පාදක රටවල් එක්ව සිටින Organization of the Petroleum Exporting Countries (OPEC) සහ එහි අරාබි සාමාජික රටවල් අමරිකාව, නෙදර්ලන්තය යනාදි රටවල් වෙත තෙල් අපනයනය සීමා කිරීමට (oil embargo) පියවරගෙන ඇත. එහි ප්රතිඵලයක් ලෙස ලෝකයේ තෙල් මිල හදිසියේ ම සතර ගුණයකින් පමණ ඉහළ ගිය බවයි වාර්තා වන්නේ. බොහෝ රටවලට ඉන්ධන හිඟයට මුහුණ දීමට සිදුවිය; රථවාහන සඳහා දිගු තෙල් පෝලිම් ඇති විය; ලෝක ආර්ථිකය මන්දගාමී විය.
බැරල් මිලියන 400–415 අතර තෙල් සංචිතයක්
තෙල් මත පමණක් රඳාපවතින ආර්ථිකයක් අනතුරුදායක බවත්, විකල්ප ශක්ති ප්රභව, මහජන ප්රවාහනය ශක්තිමත් කිරීම සහ ඉන්ධන සංචිත පද්ධතියක් ඇති විය යුතු බවත් මෙම අර්බුදය තුළින් ලෝකය ඉගෙන ගත් පාඩම් ලෙසයි දැක්වෙන්නේ.
මෙම අවස්ථාවේ දී Strategic Petroleum Reserve (SPR) ලෙස ඇමරිකාවේ ජාතික තෙල් සංචිත පද්ධතිය ආරම්භ කළේ ය. අදටත් මෙය ලෝකයේ විශාලතම හදිසි තෙල් ගබඩා පද්ධතියක් ලෙස සැලකේ. අදවනවිට එම තෙල් සංචිතය බැරල් මිලියන 400–415 අතර පමණ පවතින බව වාර්තා වේ.
මෙය සම්පූර්ණ ගබඩා ධාරිතාව වන බැරල් මිලියන 714 කට වඩා අඩු ප්රමාණයක් වන අතර සම්පූර්ණ ධාරිතාවේන් 55–60% ක් පමණ වේ. මෙම තෙල් ගබඩා කරන්නේ Texas සහ Louisiana ප්රාන්තවල ලවණ ගල් ගුහාවල (salt caverns) බවයි වාර්තාවන්නේ. මෙය අනාගතයේ යුද්ධ, භූ-දේශපාලන ගැටුම් හෝ ලෝක තෙල් සැපයුම කඩා වැටීම යනාදි අවස්ථාවල භාවිත කිරීමට සැලසුම් කර ඇත.
ක්රම සහ විධි
1973 තෙල් අර්බුදයෙන් ලැබූ පාඩම් අදටත් ශ්රී ලංකා බඳු රටවල් සඳහා වැදගත් වේ. මෙවැනි අත්දැකීම් විමසා බැලූ විට ශ්රී ලංකාවට ද වැදගත් පාඩම් කිහිපයක් හඳුනාගත හැකිය. ඉන්ධන අර්බුදවල දී බොහෝ රටවල් මුලින්ම කරන්නේ ඉන්ධන භාවිතය පාලනය කිරීමයි. 1970 දශකයේ තෙල් අර්බුදය අවස්ථාවේ දී ඇමරිකාව සහ නෙදර්ලන්තය යනාදි රටවල් වාහන ධාවනය සීමා කිරීම, වේග සීමා අඩු කිරීම සහ ඉන්ධන බෙදාහැරීම පාලනය කිරීම යනාදි පියවර ගෙන ඇත. එමඟින් ඉන්ධන පරිභෝජනය සැලකිය යුතු ලෙස අඩු විය. ඉන්ධන පරිභෝජනය අඩු කිරීම සඳහා අමෙරිකාව රජය රථවාහන වේග සීමාව ජාතික මට්ටමින් 55 miles per hour ලෙස නියම කළේ ය. මෙය ඉන්ධන ඉතිරි කිරීම සඳහා ගත් වැදගත් පියවරක් ලෙස සැලකේ. එසේම ඉරිදා දිනවල ඉන්ධන පිරවුම්හලවල් වසා තැබීම සහ වාහන අංකයේ අවසන් අංකය අනුව දින නියම කර ඉන්ධන ලබාදීම බඳු ක්රමද ක්රියාත්මක කර ඇත. එමෙන්ම ඉන්ධන භාවිතය සීමා කිරීම සඳහා ජනතාවට car-pooling (එකම වාහනයක ගමන් කිරීම) ප්රවර්ධනය කර ඇත. කාර්යාල සහ කර්මාන්තශාලාවල බලශක්ති භාවිතය අඩු කිරීමට ද රජය උපදෙස් නිකුත් කළේය.
තවත් වැදගත් ක්රමයක් වන්නේ මහජන ප්රවාහනය ශක්තිමත් කිරීමයි. ජපානයේ ටෝකියෝ නගරය ලෝකයේ ම වඩාත් කාර්යක්ෂම මහජන ප්රවාහන පද්ධතියක් ඇති නගරයක් ලෙස සැලකෙන අතර ඔවුන් පවා පුද්ගලික වාහන භාවිතය අවම කරමින් ඉන්ධන පරිභෝජනය අඩු කිරීමට කටයුතු කර ඇත. එමෙන්ම, ඉන්ධන අර්බුදවලට සූදානම් වීම සඳහා රටවල් ඉන්ධන සංචිත ගබඩා කර තබා ගනී. International Energy Agency නිර්දේශ කරන පරිදි එහි සාමාජික රටවල් දින 90කට පමණ ප්රමාණවත් තෙල් සංචිත තබා ගැනීමට හකියාව පවති.
විවිධ රටවල විවිධ ක්රම
ලෝකයේ බොහෝ රටවල් ඉන්ධන අර්බුදයට මුහුණ දීමේදී විවිධ ක්රියාමාර්ග අනුගමනය කර ඇත. 1973 තෙල් අර්බුදය සහ වර්තමාන බලශක්ති අර්බුද අත්දැකීම් සලකා බැලූ විට, ගෝලීය වශයෙන් රටවල් ගත් ප්රධාන ක්රියාමාර්ග මෙසේ සොයාගත හැකිය.
ජර්මනිය සූර්ය හා සුළං බලශක්තිය විශාල වශයෙන් වර්ධනය කරමින් “energy transition” ප්රතිපත්තිය ක්රියාත්මක කරයි. ඉන්දියාව විශාල සූර්ය බල ව්යාපෘති හඳුන්වා දී ඇත. නෝර්වේ නව වාහනවල බහුතරය විදුලි වාහන බවට පත්කරතිබේ. චීනය ලෝකයේ විශාලතම EV වෙළෙඳපොළක් වර්දනයකර ඇත. . ප්රංශය නිවසේසිට වැඩකිරිමේ remote working ප්රවර්ධනය කර ඉන්ධන ඉතිරි කිරීමේ ක්රම අනුගමනය කරයි. ජපානය නිවාස, කාර්යාල සහ කර්මාන්තශාලා තුළ බලශක්ති ඉතිරි කිරීමේ ජාතික වැඩසටහන් ක්රියාත්මක කරයි. සින්ගප්පූරුව කාර්යක්ෂම MRT (MRT – නගර තුළ සහ suburbs අතර කාර්යක්ෂම දුම්රිය පද්ධතියක්). මහජන ප්රවාහන සේවා ශක්තිමත් කර, පුද්ගලික වාහන භාවිතය භාවිතය අඩු කරමින් සිටියි. එමෙන්ම පොදු බස් පද්ධතියක් ක්රියාත්මක කර මහජන ප්රවාහනය ශක්තිමත් කරඇත. දකුණු කොරියාව නවීන දුම්රිය හා metro පද්ධති හඳුන්වා දී ඇත. එක්සත් ජනපදය Strategic Petroleum Reserve පවත්වා ආර්බුදකාල සඳහා තෙල් සංචිත තබා ගනිමින් සිටියි. ඉන්දියාව ජාතික තෙල් ගබඩා ව්යාපෘති ක්රියාත්මක කර ඇත. ඒ සදහා ලංකාව ද යොදා ගැනිමට පියවරගෙන ඇත.
2022 දී ශ්රී ලංකාව ද දැඩි ඉන්ධන අර්බුදයකට මුහුණ දුන්නේ ආර්ථික අර්බුදය සහ විදේශ විනිමය හිඟය වැනි හේතු මුල්කරගෙනයි. එමගින් දිගු පෝලිම්, ප්රවාහන සේවා කඩා වැටීම සහ කාර්මික ක්ෂේත්රයට ඇති වූ බලපෑම් රටේ ආර්ථිකය හා සමාජ ජීවිතය දැඩි ලෙස බලපෑවේය.එය මහජන අරගල ඇතිවීමෙන් නොනැවති ප්රතම වරට ඡන්දයෙන් පත්වු ජනාධිපතිවරයෙක් බලය අත් හැරිමටද බලපෑම් සහගත විය.
අනාගත අර්බුදයට මුහුණ දීමට නම්...
ඉහත දැක්වු ගෝලීය උදාහරණ බොහෝ විට ශ්රී ලංකාවට පාඩම් කියදෙයි. විකල්ප ශක්ති ප්රභව වැඩි කිරීම, මහජන ප්රවාහනය ශක්තිමත් කිරීම, ඉන්ධන භාවිතය කාර්යක්ෂමව කළමනාකරණය කිරීම සහ ආනයන සංචිත පද්ධති නිර්මාණය ශ්රී ලංකාවට අනාගත අර්බුදවලට මුහුණ දීමට උපකාරී වේ. 2022 දී ද ඉන්ධන අර්බුදයෙන් ශ්රී ලංකාව පාඩම් ඉගෙන ගත්තත් ඊට මුහුන දීම සදහා අවශ්ය දිගුකාලීන බලශක්ති ප්රතිපත්තිය සැලසුම් කිරීම, ඉන්ධන සංචිත පද්ධතියක් නිර්මාණය කිරීම, මහජන ප්රවාහනය ශක්තිමත් කිරීම, බලශක්ති විවිධකරණය සහ කාර්යක්ෂම බලශක්ති භාවිතය පිළිබඳ සංස්කෘතිය වර්ධනය මෙතෙක් ක්රියාවට නැගි ඇතිබවක් නොපෙනේ. මෙම පාඩම් යථාර්ථයට පරිවර්තනය කළහොත්, ශ්රී ලංකාවට අනාගතයේ ඇති විය හැකි ඉන්ධන අර්බුදවලට වඩා ශක්තිමත් ලෙස මුහුණ දිය හැකි වනු ඇත.
References
International Energy Agency – Oil Supply Security and Strategic Petroleum Reserves Reports
World Bank – Energy Security and Fuel Crisis Policy Studies
International Renewable Energy Agency – Renewable Energy and Energy Transition Reports
Organisation for Economic Co-operation and Development – Energy Policy and Oil Crisis Analysis
United Nations – Global Energy Outlook Reports
