විශේෂාංග

මිනිසා යනු තවමත් ප්‍රාථමික සහජාසවලින් මෙහෙයවෙන සතකු බව විද්‍යාත්මකව ඔප්පු කළ විප්ලවීය ප්‍රාඥයා, ඩෙස්මන්ඩ් මොරිස් (Desmond Morris) 2026 අප්‍රේල් 19 වන දින සිය 98 වසරක ජීවන ගමන නිමා කළේය.

ඔහු මානව චර්යා විද්‍යාව (Ethology) සහ මනෝවිද්‍යාව යන විෂය පථයන්හි නොමැකෙන සලකුණක් තබා ගිය අයෙකි. සත්ත්ව විද්‍යාඥයකු ලෙස සිය ගමන ඇරඹූ ඔහු, සතුන් නිරීක්ෂණය කිරීමට යොදාගත් විධිමත් ක්‍රමවේද මිනිස් වර්ගයා විග්‍රහ කිරීමට යොදා ගැනීමත් සමඟ ලෝක සාහිත්‍යයේ සහ විද්‍යාවේ නව පෙරළියක් ඇති කළේය.

තමන්ගේම වර්ගයා බාහිරව නිරීක්ෂණය කිරීම

මෙම අසාමාන්‍ය ජීවන දැක්ම හැඩගැස්වීමට ඔහු ගේ ළමා කාලය තීරණාත්මක බලපෑමක් කළේය. 1928 දී එංගලන්තයේ උපත ලැබූ ඔහුගේ පියා හැරී මොරිස්ය. පළමු ලෝක යුද්ධයේදී විෂ වායු ප්‍රහාරයකට ලක්ව පෙනහළු දුර්වල වී සිටි සිය පියා, වසර ගණනාවක් තිස්සේ දෑස් පෙනෙන මානයේ සෙමින් මිය යන ආකාරය කුඩා ඩෙස්මන්ඩ් බලා සිටියේය. මිනිස් සංහතිය එකිනෙකා මරාගැනීමට දක්වන මෙම දරුණු ප්‍රචණ්ඩත්වය පිළිබඳ ඔහු තුළ ඇති වූයේ මහත් කළකිරීමකි.

මෙම පසුබිම නිසාම ඔහු කුඩා කල සිටම මිනිසුන්ගේ සෘජු සමාජීය ඇසුරට වඩා සතුන්ගේ ලෝකය සහ ස්වභාවධර්මය ගවේෂණයට නැඹුරු විය. ඔහු මිනිස් වර්ගයා දෙස බැලුවේ "සමාජයේ කොටස්කරුවෙකු" ලෙස නොව, පසෙකට වී සතෙකු දෙස බලන විද්‍යාඥයෙකුගේ දුරස්ථ නිරීක්ෂණ ඇසිනි. මොරිස් මිනිසුන් ගැන මෙතරම් නිවැරදිව ලිවීමට සමත් වූයේම, ඔහු තමන්ගේම වර්ගයා දෙස මෙලෙස බාහිරව හිඳ නිරීක්ෂණය කළ නිසාය.

"ලොම් රහිත" එකම වානරයා

මොරිස්ගේ ශාස්ත්‍රීය පදනම ඉතා ශක්තිමත් එකකි. බර්මින්හැම් විශ්වවිද්‍යාලයෙන් ප්‍රාණී විද්‍යාව පිළිබඳ ප්‍රථම උපාධිය ලබාගත් ඔහු, පසුව ඔක්ස්ෆර්ඩ් විශ්වවිද්‍යාලය වෙත පිවිසියේ ය. එහිදී නොබෙල් ත්‍යාගලාභී නිකොලාස් ටින්බර්ගන් යටතේ පර්යේෂණ මෙහෙයවූ ඔහු, 1954 දී සතුන්ගේ ප්‍රජනක හැසිරීම් පිළිබඳ සිය ආචාර්ය උපාධිය සම්පූර්ණ කළේය. ලන්ඩන් සත්වෝද්‍යානයේ ක්ෂීරපායී අංශයේ භාරකරු ලෙස කටයුතු කරද්දී සහ බීබීසී නාලිකාවේ 'Zoo Time' යනාදි වැඩසටහන් ඉදිරිපත් කරද්දී ඔහුට සතුන්ගේ මෙන්ම මිනිසුන්ගේ හැසිරීම් ද ඉතා සමීපව අධ්‍යයනය කිරීමට අවස්ථාව ලැබුණි.

ඔහුගේ චින්තනයේ කේන්ද්‍රස්ථානය වූයේ 1967 දී ප්‍රකාශිත "The Naked Ape" කෘතියයි. එකල ලෝකය මිනිසාව හැඳින්වූයේ දෙවියන්ගේ සුවිශේෂී නිර්මාණයක් ලෙස වුවද, ඔහු එම මතවාදය අභියෝගයට ලක් කරමින් මිනිසාව හැඳින්වූයේ ලොව වෙසෙන වානර විශේෂ 193ක් අතරින් "ලොම් රහිත" එකම වානරයා ලෙසයි. අපේ ආදරය, සටන් කිරීම, ආහාර සෙවීම සහ දරුවන් රැකබලා ගැනීම වැනි සෑම සංකීර්ණ ක්‍රියාවක්ම පිටුපස ඇත්තේ වසර මිලියන ගණනක් පැරණි පරිණාමීය සත්ත්ව අවශ්‍යතා බව ඔහු සාක්ෂි සහිතව පෙන්වා දුන්නේය.

සර්යලවාදී (Surrealist) චිත්‍ර ශිල්පියා

නූතන නාගරික පරිසරය දෙස බැලූ ඔහු එය හැඳින්වූයේ "The Human Zoo" ලෙසයි. සත්වෝද්‍යානයක කොටු කළ සතුන් පටු ඉඩකඩ සහ අස්වාභාවික පරිසරය නිසා පීඩනයට පත්ව අසාමාන්‍ය ලෙස හැසිරෙන්නා සේම, කොන්ක්‍රීට් වනාන්තර තුළ කොටු වූ මිනිසා ද ප්‍රචණ්ඩත්වය සහ මානසික ආතතිය වැනි චර්යාවන් පෙන්වන ආකාරය ඔහු විග්‍රහ කළේය. වචනවලින් බොරු කීමට මිනිසාට හැකි වුවත්, ශරීරයේ ඉරියව්වලින්  සත්‍යය හෙළිවන ආකාරය ගැන ඔහු ලියූ "Manwatching" කෘතිය අදටත් ලොව පිළිගත් අත්පොතකි.

විද්‍යාඥයෙකුට අමතරව ඔහු දක්ෂ සර්යලවාදී (Surrealist) චිත්‍ර ශිල්පියෙකු ද විය. සර්යලවාදය යනු තර්කයෙන් ඔබ්බට ගිය, යටිසිතේ පවතින සිහිනමය ලෝකය කලාවට නැගීමයි. මොරිස් සිය චිත්‍ර හරහා ද පෙන්වීමට උත්සාහ කළේ මිනිස් යටිසිතේ සැඟවුණු ප්‍රාථමික සත්ව ස්වරූපයයි. කොන්ගෝ (Congo) නම් චිම්පන්සියාට පින්සලක් ලබා දී ඔහු කළ පර්යේෂණය ලෝකප්‍රකට වූ අතර, එමඟින් තහවුරු කළේ නිර්මාණශීලීත්වය යනු හුදෙක් මිනිසාට පමණක් සීමා වූවක් නොවන බවයි.

ලාංකීය පාඨකයින් වන අපට ඔහුගේ අගනා දැනුම සමීප වූයේ එස්. එම්. බන්දුසීල ගේ "නිරුවත් වානරයා" සහ "මනුසත් උයන" වැනි  පරිවර්තන හරහාය. සිය 98 වසරක ජීවිතය පුරා ඔහු කළේ අපට අපවම හඳුන්වා දීමයි.

තමන් සතෙකු ලෙස හැඳින්වීම පහත් කිරීමක් ලෙස නොසැලකූ ඔහු, මිනිසාට තමන්ගේම සත්ත්ව මූලයන් තේරුම් ගනිමින් වඩාත් සහකම්පනයෙන් යුතු ලෝකයක් ගොඩනගන්නට මඟ පෙන්වීය. ඔහු මෙලොවින් සමුගත්ත ද, ඔහු ඉතිරි කළ ඒ "නිරුවත් සත්‍යය" ලොව පවතින තාක් කල් ඔහු අමරණීය වනු ඇත.

Anuruddhika Dilrangi